Sığınak Yönetmeliği

Mimari bir projede sığınak tasarlamak, biz mimarlar için belediyeden veya yapı denetimden onay almak adına yalnızca bir yönetmelik kuralını yerine getirmekten çok daha fazlasıdır. Sığınak tasarlamak; savaş, doğal afet veya kimyasal tehdit gibi olağanüstü durumlarda insanların hayatta kalmasını sağlayacak en güvenli yaşam alanını kurgulamaktır. Bir mimar olarak sığınak tasarlarken aslında bir binanın en hayati, en dayanıklı çekirdeğini inşa edersiniz.

Onaltı Mimarlık olarak Bursa’da ve farklı bölgelerde yürüttüğümüz projelerde genç meslektaşlarıma her zaman söylediğim bir şey vardır: Sığınak çizimleri, projenin kalbidir. Bir mimarlık öğrencisi veya mesleğe yeni adım atmış bir meslektaşım olarak, mimari projelerinde sığınakları eksiksiz ve doğru çizebilmen için bilmen gereken tüm tasarım kurallarını, yönetmelik şartlarını ve standartları senin için adım adım özetliyorum.

1. Sığınak Nedir ve Hangi Sığınak Türlerini Tasarlarız?

Sığınaklar, kullanıcı profiline göre "Genel Sığınaklar" ve "Özel Sığınaklar" olarak; kullanım amaçlarına ve tehlike türüne göre ise "Basınç Sığınakları" ve "Serpinti Sığınakları" olarak kendi içinde sınıflara ayrılır. Biz mimarların günlük mesleki pratiğimizde apartman, okul, ticari yapı veya sanayi tesislerinin bodrum katlarında tasarladığımız sığınak türü genellikle "Özel Serpinti Sığınakları"dır. Bu sığınaklar, binada yaşayanları radyoaktif serpinti, biyolojik silah tehditleri ya da nükleer ısı ve basınç etkilerinden korumak amacıyla özel olarak tasarlanır.

2. Hangi Mimari Projelerde Sığınak Çizmek Zorunludur?

Her yapı için sığınak çizmek gibi bir zorunluluğun yok. Bu durum tamamen tasarladığın binanın kullanım türüne, fonksiyonuna ve büyüklüğüne göre değişkenlik gösterir. Güncellenen sığınak yönetmeliği kapsamında sığınak zorunluluğu olan yapıları şu şekilde sıralayabiliriz:

1. Konut Projelerinde Sığınak Zorunluluğu: Toplam bağımsız bölüm sayısı (daire sayısı) 10 ve üzeri olan tüm konut binalarında sığınak tasarımı zorunludur. (Dikkate alman gereken önemli bir detay: Eski sığınak yönetmeliklerinde bu sayı 12 idi. Güncel projelerinde artık 10 daireyi baz alarak sığınak alanını projene eklemelisin).
2. Ticari ve Karma Yapılarda Sığınak: Konut dışı kullanım fonksiyonlarına sahip binalarda (ofis, dükkan, mağaza, iş merkezi vb.) emsal alanı 1500 metrekare ve üzeri ise sığınak tasarımı yapman gereklidir.
3. Sanayi Tesislerinde Sığınak: İmalat, fabrika ve sanayi tesisleri tasarlıyorsan, emsal alanı 2000 metrekareyi geçiyorsa projende sığınak çizmek zorundasın. (Not: Bazı spesifik idari kararlarda bu sınır 3000 metrekare olarak da değerlendirilebilir, bulunduğun bölgenin imar durumuna dikkat etmelisin).
4. Konaklama ve Sağlık Tesislerinde: Yurt, otel, misafirhane ve koğuş gibi konaklama tesislerinde yatak sayısı 50'den fazlaysa sığınak şarttır. Engelli bakım evleri, yaşlı bakım evleri ve hastanelerde ise bu sayı çok daha hassastır; yatak sayısı 25'i geçtiği an projende sığınak olmak zorundadır.

3. Projede Sığınak Nereye Konumlandırılmalıdır?

Bir mimari projede sığınakları her zaman binanın en güvenli noktası olan en alt bodrum katlarına ya da doğrudan toprağa oturan temel üstü bölümlerine yerleştirmelisin. Sığınak konumlandırmasında mimari zekânı kullanabileceğin çok önemli bir detay var: Eğer sığınağını tamamen toprak altında kalacak şekilde (zemin kotunun altında) çözersen, sığınak için ayırdığın bu büyük alan binanın TAKS (Taban Alanı Katsayısı) ve Emsal (KAKS) hesabına dâhil edilmez. Yani sığınak tasarlarken, müteahhidin veya arsa sahibinin satılabilir yasal inşaat alanından çalmamış olursun. Bu kural, projenin verimliliği açısından mimarın bilmesi gereken altın kurallardan biridir.

4. Sığınak Alanı ve Kişi Sayısı Hesabı Nasıl Yapılır?

Mimari projede sığınak tasarımının en önemli matematiği kişi sayısı ve sığınak alanı hesabıdır. Sığınağın büyüklüğünü (metrekare ihtiyacını), sığınağın içinde barındıracağı maksimum kişi sayısına göre bulursun:

1. Kişi Sayısını Bulma Mantığı: Konut projelerinde her bir standart daire için ortalama 4 kişi varsayılır. (Daha detaylı bir hesaba girersen; 1 odalı ev için 2 kişi, 2 odalı ev için 3 kişi, 3 ve üzeri odalı evler için 4 kişi şeklinde sığınak hesabı yapabilirsin). Ticari ve diğer konut dışı yapılarda ise sığınak kişi sayısını bulmak için binanın toplam emsal alanını 20'ye bölmen gerekir. Yurt ve otel gibi projelerde sığınak hesabı yaparken, projedeki toplam yatak sayısını %20 oranında artırarak sığınağın kişi kapasitesini net bir şekilde belirlersin.
2. Net Alan İhtiyacı: Sığınakta kişi başına en az 1 metrekare net yaşam alanı düşmek zorundadır. Ayrıca ne kadar küçük bir bina tasarlarsan tasarla, en küçük sığınağın net alanı kesinlikle 9 metrekareden az olamaz.
3. Islak Hacimler (WC ve Duş): Dikkat etmen gereken en kritik nokta; bulduğun o net yaşam alanına tuvalet, duş ve mutfak gibi hacimler dâhil değildir. Projende her 100 kişi için, kadın ve erkeklere ayrı ayrı olmak üzere en az birer adet tuvalet (WC) ve lavabo çizmelisin.

5. Sığınağın Mimari Boyutları ve Yapısal Koruma Kalkanları

Bir alanı sığınak yapan şey onun boyutları ve dış dünya ile arasına çektiği kalkandır.

1. Sığınak Tavan Yüksekliği: Sığınağın iç net tavan yüksekliği en az 2.40 metre olmalıdır. Bodrum katta kiriş sarkmalarını hesaplayarak bu net yüksekliği sağladığından emin olmalısın.
2. Duvar ve Tavan Kalınlıkları: İnsanları yüksek radyasyondan, şok dalgalarından ve parça tesirli silahlardan korumak için sığınağın dışa (toprağa veya dış havaya) bakan duvarları ile üst tavan döşemesi standartların çok üzerinde, son derece kalın tasarlanmalıdır. Sığınak duvarı için en az 60 cm kalınlığında betonarme perde, 75 cm kalınlığında dolu tuğla/taş ya da 90 cm kalınlığında sıkıştırılmış toprak detayı kullanmalısın.
3. Giriş Geometrisi ve L Formu: Sığınak girişine sıradan bir kapı değil, yüksek basınca dayanıklı kalın bir demir sığınak kapısı koymalısın. Daha da önemlisi, sığınak kapısını açar açmaz doğrudan sığınağın ana yaşam alanına girilmemelidir. Patlama anındaki basınca karşı bir kalkan (şok emici alan) oluşturması için sığınak girişinde en az bir dik açılı (90 derece) dönüşe sahip, genelde "L" formunda bir giriş holü tasarlamalısın.
4. Çıkış ve Mutfak Alanı: Kapasitesi 100 metrekareyi (veya eşdeğeri olan 100 kişiyi) aşan büyük sığınaklarda, acil durumlarda insanların güvenle tahliyesi için mutlaka ikinci bir kaçış (çıkış) kapısı tasarlamak zorundasın. Ayrıca bu ölçekteki sığınaklara en az 2.30 metrekarelik bir mutfak nişi de eklemek zorundasın.
   
   

   

6. Mekanik Kurallar ve Havalandırma Standartları

Sığınaklarda bildiğimiz anlamda normal bir pencere veya doğal havalandırma kesinlikle kullanılamaz. Sığınağın içerisine, dış ortamdaki zehirli havadan tamamen izole edilmiş gelişmiş mekanik bir havalandırma sistemi kurmak zorundasın.

Dışarıdan alınan hava, sırasıyla önce radyoaktif partikülleri tutan HEPA filtreden, ardından zehirli gazları tutan aktif karbon filtreden ve son olarak G4 kaba toz filtrelerinden geçirilerek tamamen temizlenmeli ve sığınağın içine o şekilde basılmalıdır. Sığınak havalandırma tasarımında bir diğer mühendislik detayı ise şudur: Sığınağın içine sürekli temiz hava basılarak içeride pozitif bir hava basıncı (yaklaşık +50 Pascal seviyesinde) yaratılmalı ki, dışarıdaki kirli hava, yapıda oluşabilecek ufacık çatlaklardan dahi içeri sızamasın.

Ayrıca olağanüstü durumlarda yaşanacak elektrik kesintilerinde sığınak havalandırmasının durmaması hayati önem taşır. Bu yüzden sığınağa kesintisiz enerji verecek bir jeneratör bulunmalıdır. Fakat jeneratörün üreteceği zehirli egzoz dumanı sığınağa dolmasın diye, bu jeneratörü sığınağın ana yaşam alanının dışında, ayrı bir mekanik odada çözmeli ve egzoz çıkışını doğrudan sığınak dışına, binanın dış cephesine vermelisin.

7. Sığınak Tasarımında Unutulmaması Gereken Hassas Detaylar

Mimar olarak sığınak tasarlarken, toplumun her kesimini düşünmek bizim görevimizdir. Tasarım yaparken engelli, yaşlı, çocuklu ve hamile bireylerin de o büyük telaş ve kaos anında sığınağa güvenle, engellere takılmadan erişebileceği şekilde TSE engelli erişilebilirlik standartlarına mutlaka uymalısın. Rampa eğimleri, kapı genişlikleri ve hol mesafeleri buna göre çizilmelidir.

Son olarak hukuki boyuta da değinelim: Sığınaklar, bir apartmanda veya yapıda yaşayan tüm kat maliklerinin ortak malı statüsündedir. Tapu kayıtlarında doğrudan "ortak alan" olarak tescillenir. Bir sığınak hiçbir şekilde kat maliklerine özel bir depo, ticari bir dükkân, kiralık bir alan veya otopark gibi farklı bir amaçla projelendirilemez, satılamaz ve kullanılamaz.